Zicht vanaf de Hoofdstraat op de Kerklaan (links) en de Dorpskerk aan het eind van de 18de eeuw, prent.
Aan de Kerklaan stond in het verleden, rechts naast het huis van de bovenmeester op nummer 12, een laag pand met een klokkentorentje. Het was eeuwenlang het 'schoolhuys'. In de eerste decennia na het Leids Ontzet (toen de kerk nog herbouwd moest worden) werden ook de kerkdiensten in het Schoolhuys gehouden. Het rijtje oude huisjes op de Kerklaan werd in 1986 gesloopt en vervangen door nieuwbouw.
Het schoolhuys wordt te klein
In 1831 kocht het gemeentebestuur het huis van de bovenmeester en het Schoolhuys van de Hervormde kerk voor 800 gulden. In 1862 gingen er ruim 200 kinderen naar het Schoolhuys. Ter ondersteuning van de hoofdonderwijzer waren twee hulponderwijzers aangetrokken. Het Schoolhuys werd veel te klein. Toen er een huis, erf en schuur ter plekke van de huidige Gemeenteschool te koop werd aangeboden, kocht de gemeente dit voor 1.880 gulden om het Schoolhuys uit te breiden. Het boerderijtje werd gesloopt en de materialen verkocht. De Schoolopziener bezocht eind 1862 de gemeente en liet burgemeester Hubrecht weten aan welke eisen het Leiderdorpse schoollokaal qua ruimte en hoogte zou moeten voldoen. Hubrecht bracht de opmerkingen van de schoolopziener over aan de Leidse timmerman J. van Lith.
Aanloop tot een nieuw gebouw
In februari 183 maakt J. Van Lith schetsen en een prijsopgave voor twee plannen: ofwel het oude Schoolhuys op Kerklaan 11 verbouwen ofwel een nieuwe school bouwen op het aangekochte terrein, richting Hoofdstaat.
De gemeenteraad kon niet snel beslissen. Een stemming twee raadsvergaderingen later bracht geen uitkomst:
"Aan de orde wordt gesteld de verandering van de school volgens het plan door den timmerman J. van Lith ingeleverd. Na langdurige beraadslaging is eindelijk de vraag in stemming gebragt: zal er eene nieuw school gebouwd worden, waartoe door de leden Rijshouwer, Rijnsburger, Van Geer en Roest werd besloten, terwijl de leden Samsom en Bos zich daartegen verklaarden. Alsnu bepaald zijnde dat eene nieuwe school zal gebouwd worden werd door den voorzitter kenbaar gemaakt dat de leden zouden hebben te bepalen de plaats waar dezelve zou gebouwd worden, op het aangekochte terrein of op de plaats waar dezelve thans is gebouwd. In stemming gebracht stemden de leden Rijnsburger en Roest om die op het nieuwe terrein te bouwen en Rijshouwer, De Graaf en van Geer om die te stellen op de plaats van de tegenwoordige school, terwijl Bos en Samsom zich van de stemming onthielden."
Trage besluitvorming van alle tijden!
Op deze manier werd vergadering na vergadering de beslissing uitgesteld. Pas in juni 1863 besloot het gemeentebestuur een geheel nieuwe school naar het ontwerp van J. van Lith te bouwen op het aangekochte terrein, de plek waar deze nu staat. Een maand later werden zes Leiderdorpse aannemers uitgenodigd voor een onderhandse aanbesteding: de timmermannen P. van der Wal, E. Groenendijk, P.K. den Boumeester timmerman, J. Meerburg en de metselaars M. Splinter en L. Verver. Bij de aanbesteding op 30 juli 1863 bleek Maarten Splinter de laagste inschrijver te zijn met een offerte van fl. 7.995. En op 31 augustus 1863 legde burgemeester Hubrecht de eerste steen. Het voormalig Schoolhuys werd een jaar later terugverkocht aan de kerkvoogden van de Dorpskerk voor 600 gulden. Aangezien het oude schooltje verbonden was met de onderwijzers-woning, moest er eerst door de gemeente een scheidingsmuur worden geplaatst.
De gemeenteschool van architect/timmerman J. van Lith op een foto uit omstreeks 1900 (collectie RAL)
Uiterst rechts de ommuring van het schoolplein.
De Openbare School ofwel Gemeenteschool, zoals bovenin de gevel is te lezen, werd door metselaar Maarten Splinter volgens het bestek van J. van Lith gebouwd. De maten in het bestek worden nog in ellen aangegeven en de namen van de gebruikte materialen klinken poëtisch. Zo werd de voorgevel opgemetseld uit 'appelbloesem rijnsteen' en de pilasters en bogen uit Vriesche klinkerplavei'. Timmerman-architect Van Lith ontwierp een school met een fraaie symmetrische voorgevel in historiserende stijl. Aan beide zijden van de middelste drie ramen was vroeger een entree. De linker ingang was er meer voor de symmetrie. Daarachter zat namelijk een aantal gemakken ofwel secreten: de toiletten.
Het Eva van Hoogeveenhofje
Als Leids architect met interesse voor bouwkunst uit het verleden, kende Van Lith ongetwijfeld het Eva van Hoogeveenhofje dat in de 17de eeuw was gebouwd door Arent van 's Gravesande. Misschien heeft hij hier zijn idee opgedaan om de voorgevel van de Gemeenteschool in rode en gele baksteen op te metselen, en de pilasters te voorzien van een kapiteel met een vergelijkbare vorm als dat in het hofje.
De school had oorspronkelijk twee lokalen, elk voor drie klassen.
Ze waren beide voorzien van een grote ronde kachel en geplaveid met klinkers.
De speelplaats aan de kerkzijde werd opzij afgesloten door een ijzeren hek
- waaraan het de bijnaam 'Hekschool' dankte -
Beeld van de Hoofdstraat in Leiderdop rond 1900, aan de rechterzijde de Gemeenteschool
In 1909 bleek de school opnieuw te klein; metselaar Volleberg uit Zoeterwoude kreeg opdracht voor een verbouwing van het pand tot drie lokalen.
Klaslokaal met de leerlingen van de Gemeenteschool in 1930
Andere ontwerpen van de Leidse architect J. van Lith zijn o.a.:
Het eerste raadhuis van Leiderdorp in de Hoofdstraat uit 1868 (in 1934 gesloopt ten behoeve van een nieuw gemeentehuis) en Het Oude Raadhuis van Warmond, 1867.
Het eerste raadhuis van Leiderdorp ui 1868
Het Oude Raadhuis van Warmond, 1867
Gemeenteschool - Dorpshuis - Balletschool
Aan de groei kwam een abrupt eind toen in 1933 de Nederlands Hervormde school aan de Kastanjelaan zijn deuren opende. De Openbare School raakte veel leerlingen kwijt. Uiteindelijk werd in 1946, met de bouw van de Koningin Julianaschool als nieuwe openbare school, de Gemeenteschool gesloten.
Het pand kreeg een functie als Dorpshuis, waar bijeenkomsten werden georganiseerd en uitvoeringen gegeven. Met Ab en Zus Diseraad als beheerders was het Dorpshuis vele jaren het middelpunt van het Leiderdorpse verenigingsleven.
Sinds 1987 heeft de school weer een educatieve functie, als balletstudio Kreatief Danscentrum onder leiding van Margriet de Jong en Thom van Etten. Het gebouw werd door hen gerestaureerd. Zij bewonen zelf een gedeelte van het voorste lokaal. De bovenmeesterwoning is in 2003 door de gemeente verkocht als woonhuis.
.jpg)
Onderzoek, teksten en samenstelling: Claudia Thunnissen, september 2006
Afbeeldingen: Regionaal Archief Leiden, Claudia Thunnissen
Bronnen en literatuur:
o Regionaal Archief Leiden, archief Leiderdorp
o Informatie over schoolklas uit 1930:
afkomstig van Rita Pieterse-Zwetsloot, Prentenboek van Leiderdorp, Alphen a/d Rijn 1978
o Aanvullende informatie: Arjaan Wit, Margriet de Jong en Thom van Etten
